I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Mặc dù tôi mới ở bệnh viện về,
tình trạng mắt được bác sĩ yêu cầu hết sức hạn chế đọc và viết, tôi vẫn
phải “đánh liều” viết đôi điều ngắn gọn về chuyện “xung đột” âm ỉ từ lâu này (nếu có thể gọi như thế), giữa những người đáng kính, vì mấy lẽ sau đây:
- Thế hệ dấn thân theo con đường
cộng sản như nhà văn TDBC bao hàm nhiều người (ở miền Bắc còn nhiều hơn
miền Nam), trong đó số đã thức tỉnh ở những mức độ khác nhau, đang cố
gắng làm những điều nhằm sửa lại hay chống lại thực tại sai lầm của ĐCS
cũng ngày càng nhiều thêm, nhưng việc tự đánh giá giai đoạn quá khứ của
mình xem chừng chưa có gì nhất trí, ổn thỏa, thanh thoát, như có những
tâm trạng uẩn khúc bên trong nên phải đặt vấn đề “giải mã”.
- Việc “giải mã” cũng
liên quan đến cả những người CS hiện nay đang được dư luận ca ngợi, tán
thưởng (kể cả dư luận khó tính ở hải ngoại), như nghệ sĩ Kim Chi khước
từ sự có mặt trong nhà ở của mình chữ ký của một kẻ cao cấp “hại nước hại dân” – vì chị tự hào mình là một người “Cộng sản chân chính”!
Những đảng viên trong 72 vị khởi xướng đợt góp ý Hiến pháp hiện nay
cũng vậy, chắc phần đông cũng là những người muốn hành xử như những
người “Cộng sản chân chính” để phân biệt mình với loại “CS thoái hóa”. Vậy có thể tồn tại khái niệm “người CS chân chính” hay không, cũng là điều cần xác định cho rõ.
- Trong hàng ngũ những bạn bè
thân hữu đang nỗ lực góp phần mình vào công cuộc dân chủ hóa xã hội hiện
nay cũng có hai “phe” với hai cách nhìn ngược nhau trong việc đánh giá
quá khứ tham gia Cộng sản.
Tóm lại, tình hình khác nhau
trong việc nhìn nhận giai đoạn quá khứ tham gia hoặc ủng hộ CS là điều
tốt hay không tốt, là công hay tội, nên nhớ đến để tôn vinh hay nhắc đến
chỉ thêm ân hận… là một thực tế rộng lớn, tuy không phải mâu thuẫn đến
mức nặng nề nhưng vẫn âm ỉ như một chút gợn, một cái gai, hay một cái
nhọt trong đội ngũ những người từng có nợ với quá khứ và đang phải băn
khoăn về trách nhiệm với hiện tại và tương lai đất nước (còn những kẻ vô
trách nhiệm, thờ ơ hay cố bám sự hủ bại thì không đáng bàn đến ở đây).
Khoảng một hai năm gần đây, khả
năng lãnh đạo của đảng cầm quyền ngày càng sút kém, bất lực, những mâu
thuẫn đối nội và đối ngoại thúc đẩy phải có những thay đổi, kéo theo đó
là sự phân hóa phức tạp trong xã hội về nhân sự, tổ chức, phong trào,
phe nhóm… Bên cạnh chủ trương đối xử cứng rắn với giới dân chủ tiên phong là sự nới rộng có kiểm soát với giới trí thức cận thần,
có cái mới vừa sáng tạo ra, có cái vốn cũ đang được dùng lại. Trong bối
cảnh phân hóa đó, sự khác nhau tiềm ẩn trong quá khứ của giới “pro-Đảng”
nay cần phải tách bạch. Việc điểm tin hai bài ngược chiều nói trên của
“nhật báo Basam”, mà tránh không bình luận, có lẽ cũng là một biểu hiện
nhạy cảm và tế nhị. Những người nhạy cảm thấy đã đến lúc nên có sự trao
đổi thẳng thắn với tư cách giữa những người được giả thiết là “chung một
chiến hào”. Vướng một cái gai, anh chiến sĩ vẫn có thể chiến đấu, nhưng
“giải quyết” được cái gai tất nhiên sức chiến đấu sẽ tốt hơn nhiều.
Suốt trong quá khứ tôi không dính
dáng trực tiếp gì đến chính trị, nhưng bạn bè thuộc cả hai “phe” cũng
có nhiều thân hữu. Trong điều kiện sức khỏe không thuận lợi, tôi không
dám hy vọng có thể đề cập vấn đề một cách thấu đáo, chỉ xin đưa ra một
vài ý chung, tản mạn, để góp phần gọi là “giải mã” một thực tiễn khá nhiều tế nhị.
II. MẤY ĐIỀU CƠ BẢN GỢI Ý CÓ THỂ DÙNG TRONG LÝ GIẢI
1/ Phải chăng sự hiểu biết lúc ấy chưa đủ tầm để sàng lọc?
Hiện tượng một chủ nghĩa ảo
tưởng, phi lý và phản tiến hóa như chủ nghĩa CS lại rộ lên một thời rộng
lớn, thu hút đám đông, trong đó có cả những trí thức lớn, nghịch lý quá
lớn ấy khiến thiên hạ phải chiêm nghiệm mà đúc kết thành một quy luật,
quy luật liên kết và hoán vị loại trừ lẫn nhau trong 3 thành tố, tạm gọi
là luật“Loại trừ một trong ba” hay luật “Hai khử một”.
Ba thành tố ấy là Tâm hồn Lương thiện, Trí tuệ Thông thái và Lập trường Cộng sản, liên kết và loại trừ nhau như sau:
- Đã Thông thái và Cộng sản thì không Lương thiện ( phải mưu mẹo, gian hùng).
- Đã Lương thiện và Cộng sản thì không Thông thái ( phải nhẹ dạ, nông cạn).
- Đã Lương thiện và đủ Thông thái thì không theo Cộng sản [1].
Những ai tự nhận mình luôn lương
thiện trong sáng và đã theo CS thì ứng với trường hợp thứ hai, tức là
trí tuệ nông cạn, không đủ tầm để sàng lọc trước một vấn đề ở tầm thời
đại. Trước mắt mới nhìn bề ngoài tưởng là tốt thì theo thôi.
Xem ra nhiều đảng viên lương
thiện không chịu nhận là lúc ấy mình ngu, cứ khẳng định khi ấy chỉ có
theo đảng là thông minh nhất. Có vị còn khăng khăng rằng: Nếu bây giờ
lịch sử lặp lại thì ông ta cũng lại chọn đúng con đường cũ chứ không thể
khác. Sở dĩ có sự tự ái như vậy do chưa hiểu sự “ngu đần” có thể là tầm
của cả một dân tộc trong một thời kỳ chứ chẳng riêng ai, người viết
những dòng này cũng đâu thoát khỏi mê cung ấy? Phê phán bạn cũng là phê
phán mình. Chỉ cần so sánh với một dân tộc văn minh và khôn ngoan hơn sẽ
thấy ngay sự kém cỏi, dân trí lạc hậu của cả dân tộc mình thì sẽ tránh
được tâm lý tự ái cá nhân.
Hiện tượng có mấy nhà bác học nổi
tiếng vẫn say mê CS cũng chẳng biện bạch được gì hơn vì có thể vị bác
học ấy giàu lý tưởng, lý thuyết, hiểu biết chuyên môn nhưng rất ngây
thơ, ảo tưởng, cũng dốt về chính trị-xã hội. Chấp làm gì những vị trí
thức nọ trí thức kia mù quáng thân Cộng, khi “ông trùm CS” của nước mình
là Chủ tịch Hồ Chí Minh khi quyết định theo con đường Cộng sản cũng
chưa hiểu Cộng sản là gì kia mà?
Cú “nhích chân” của Nguyễn Ái
Quốc từ Đảng Xã hội Pháp sang Quốc tế III của Lenin “chỉ vì Đệ Tam
Quốc tế rất chú ý đến vấn đề giải phóng thuộc địa”, “Còn như Đảng là gì,
công đoàn là gì, chủ nghĩa Xã hội và chủ nghĩa Cộng sản là gì, thì
tôi (tức Nguyễn Ái Quốc) chưa hiểu”. Thậm chí Sơ thảo luận cương về các
dân tộc và thuộc địa của Lenin đăng trên báo L’humanité ngày 16-6-1920
thì “ngay cả chữ nghĩa trong văn bản” ấy Nguyễn Ái Quốc”cũng chỉ hiểu
loáng thoáng thôi” [2].
Nhưng cũng không chấp ông HCM làm gì, khi chính ông Mác ông Lê cũng “khái quát vội, khái quát nhầm”
ít nhất là 9 điều căn bản [3] tức là cũng hụt hẫng về Trí tuệ khi cả
gan nghĩ ra một chủ nghĩa mới toanh hòng cứu rỗi nhân loại nhưng vượt
quá tầm Trí tuệ của mình (chủ nghĩa Xã hội khoa học ít nhất cũng có một khuyết điểm cơ bản là phi khoa học!), thì một đảng viên CS nhỏ bé có tự nhận là “Trí tuệ không đủ để sàng lọc” cũng chẳng có gì đáng phải băn khoăn!
Vậy thì thôi, ta cứ yên trí nhận là trước đây ta theo CS vì chưa đủ thông thái để sàng lọc là ổn.
Nhưng mâu thuẫn vẫn chưa hết. Các
bạn lại bảo: tôi theo CS không phải là yêu CS gì hết, chỉ vì yêu nước,
yêu hòa bình-thống nhất, ghét Mỹ xâm lược. Nếu bạn chỉ mượn CS làm
phương tiện như thế thì khi mục đích đã xong, Mỹ đã rút, đã có “hòa
bình-thống nhất” thì bạn còn ôm cái “phương tiện” ấy làm gì, bạn phải
chủ động rời bỏ nó ngay mới phải, như qua sông rồi thì bỏ con thuyền ở
lại chứ?
Nếu bạn lại bảo: tôi chưa hiểu gì
về chủ nghĩa CS nên hãy cứ theo xem sao? Vậy đến hôm nay bạn đã hiểu
chưa? Với tư cách một đảng viên bạn có tìm hiểu mọi thông tin trên mạng
và trên thực tế không, có biết nghị quyết 1481 của Nghị viện châu Âu,
biết nhân loại đã vứt một Chủ nghĩa ảo tưởng vào sọt rác lịch sử? Nếu có
đủ thông tin thì chắc bạn không còn đủ dũng khí để tự hào là một đảng
viên CS, vì tôi tin bạn là người có trí óc bình thường và còn dây “thần
kinh xấu hổ”. Theo lô-gich của môn “liêm-sỉ-học” (liemsiology!) thì bạn phải hành xử như Trần Độ, như Phạm Đình Trọng, như Nguyễn Chí Đức… mới phải.
Nhưng chưa, bạn chưa đến chân
tường, vì bạn còn một câu trả lời khả dĩ hữu lý: Tôi phải ở lại trong
Đảng để “chiến đấu”, với tư cách “người CS chân chính” chống bè lũ “CS thoái hóa”. Vâng, vậy xin chuyển tiếp sang phần sau.
2/ Có hay không khái niệm gọi là “người Cộng sản chân chính”?
Những người tự hào là “CS chân chính”
vì nghĩ rằng cái đảng mà mình gia nhập là một đảng chân chính, nay “một
số không nhỏ” (tất nhiên nằm trong lãnh đạo tối cao) đã THOÁI HÓA và
PHẢN BỘI, nên mình phải đấu tranh chống lại sự tha hóa để phục hồi một
ĐCS chân chính, nghĩa là mình đấu tranh (chống những cán bộ lãnh đạo
xấu) với tư thế của người “đòi nợ”, đòi cái món nợ mà đảng đã hứa (trong
lời tuyên bố) trước nhân dân nhưng bây giờ họ “quỵt nợ, vỗ nợ”!
Phải công nhận, nếu như vậy thì
trong 3 yếu tố Lương tâm, Trí tuệ và Cộng sản bạn đáp ứng đầy đủ hai yếu
tố Lương tâm và Cộng sản nhưng quá yếu về Trí tuệ (theo đúng quy luật Hai khử một
đã nói ở đoạn trên), nên trở thành duy cảm, thiếu duy lý. Sự THOÁI HÓA
và PHẢN BỘI đã nằm sẵn trong mớ tín điều của chủ nghĩa, đã được “chương
trình hóa” ngay từ khi khởi lập. Những biểu hiện thoái hóa và phản bội
mà bạn nhìn thấy bây giờ thực ra đã được tiền định từ đầu (trước khi bạn
gia nhập đảng rất lâu): không một ĐCS cầm quyền nào có thể thoát khỏi tình trạng thoái hóa và phản bội!
Về lý thuyết chính Mác đã tự
chống lại mình, khi triết học Mác thì duy vật, chống duy tâm-duy ý chí
nhưng chính trị Mác thì rất duy tâm, chủ quan, duy ý chí. Một lý thuyết
ảo tưởng phi khoa học thì sẽ bị thực tế chống lại nên dần dần phải làm
ngược lại hết, CS phải tự làm ngược lại những tín điều của mình mới mong
tồn tại. Cuối cùng, ngày nay mỗi đảng viên đều phải chọn cho mình một sự giã từ, một sự “phản bội”: hoặc là trung thành với chủ nghĩa thì phản bội nhân dân, muốn trung thành với nước với dân thì phải phản lại chủ nghĩa [4]!
Khi bạn trung thành với nước với
dân, với nhân tâm, với chân lý phổ quát thì bạn là “con người chân
chính”, rất chân chính, tôi yêu quý bạn, nhưng bạn không còn là “người
CS chân chính” nữa đâu, âu cũng là lối tự hào do cảm tính, xin đừng nhầm
lẫn!
Bạn lại bảo: Tôi trung thành với chủ nghĩa CS là trung thành với lý tưởng cao đẹp của nó. Bạn lại nhầm rồi. Nhân
tố chủ yếu làm nên một chủ nghĩa, phân biệt chủ nghĩa này với chủ nghĩa
khác không phải ở mục đích mà nó tuyên bố, mà ở con đường mà nó vạch ra,
vì mục đích sau cùng thì bao giờ chẳng tốt đẹp, căn bản đều phải hướng
đến tự do-hạnh phúc cho con người. Nhưng khi con đường sai hoặc ảo tưởng
thì không đến đích mong muốn hoặc chỉ đem đến kết quả ngược lại như
trường hợp chủ nghĩa Mác-Lênin [5].
Ngoài ra, có cách đi đến đáp án đơn giản hơn nhiều:
Khi một chủ nghĩa ảo tưởng chỉ
đem lại kết quả ngược với mong muốn thì chủ nghĩa ấy không thể coi là
CHÂN CHÍNH được. Chủ nghĩa đã không CHÂN CHÍNH thì làm sao tín đồ của nó
lại CHÂN CHÍNH được? Bạn chỉ có thể là một CON NGƯỜI CHÂN CHÍNH vì thực
ra bạn đã làm ngược tín điều của Chủ nghĩa rồi, chắc bạn là người nặng
về duy cảm nên không nỡ hay không dám để cho bộ óc Duy lý được đứng
trước gương mà phán xét đó thôi! Xin nói với nhau một lời thông cảm thực
lòng như vậy.
III. LẤY ĐÍCH DÂN CHỦ-ĐỘC LẬP-PHÚ CƯỜNG LÀM SỢI DÂY LIÊN KẾT
Chỉ cần nhìn các nước quanh ta
với một xuất phát “same-same” như nhau đủ thấy trong cuộc chạy đua thế
kỷ, ViệtNamchúng ta là kẻ thua cuộc, là đoàn khách nhỡ tàu.
Chỉ nhìn kinh tế – kỹ thuật đã
thấy thua các nước bạn trong khu vực vài chục năm nhưng sự thua kém về
độc lập – tự do, về văn hóa – nhân phẩm còn đáng lo hơn nhiều.
Nay muốn đoàn kết để thực hiện
dân chủ ắt phải chấp nhận đa dạng đã đành, nhưng ở một nước vừa trải qua
mấy cuộc phân ly kinh khủng, lại đang bị ngự trị bởi một Ý thức hệ đoàn kết giả để phân ly thật
thì lòng người ly tán là một trở ngại khổng lồ, nếu không biết chấp
nhận sự khác biệt thì lấy đâu sức mạnh cho một sứ mệnh cũng khổng lồ
tương xứng? (Sứ mệnh lập lại một xã hội đã bị phá nát từ gốc, quay
lại một con đường đã đi ngược trên nửa thế kỷ, chống lại một anh hàng
xóm khổng lồ chỉ muốn kìm giữ Việt Nam yên vị như một con cừu Ý thức hệ
vừa ngoan vừa chậm vừa ngu để hắn có thể ngoạm dần hết cơ thể con mồi
trong cái áo choàng hữu nghị đểu).
- Muốn có khối đoàn kết toàn dân tộc, trước hết hãy tìm khả năng đoàn kết giữa các khối người tích cực
mà họ đang rất khác nhau như trên đã nói. Hãy quý sự khác nhau ấy vì đó
chẳng những là thực tiễn buộc phải chấp nhận, là tất yếu trong tinh
thần dân chủ, mà còn là thuận lợi để diễn tiến xã hội đi lên một cách hòa bình. Nếu không có những “trí thức cận thần”,
còn rất khác những người có tư duy triệt để (biết phải thay đổi cái cũ
tận gốc), đồng thời lại có những người trung gian giữa hai thái cực ấy
thì sao có thể nối với nhau thành những nhịp cầu chuyển hóa dần dần? Nối
tiếp với nhau được nếu tất cả đều hướng về phía trước, dẫu kẻ trước
người sau nhưng phải chống những kẻ ngược chiều hoặc mưu toan cơ hội trụ
lại nửa chừng để chia hoa lợi!
Một ví dụ: trong những người đã
có thời hăng hái theo đảng làm một cuộc gọi là “chống Mỹ cứu nước” có
người không muốn nhắc lại “thành tích đáng buồn” cũ (như anh em Huỳnh
Nhật Hải-Huỳnh Nhật Tấn) trong khi rất nhiều người vẫn muốn nhắc lại
những kỷ niệm một thời tranh đấu “hào hùng”. Không sao, miễn là khi nhắc
lại chuyện cũ phải nhìn dưới lăng kính mới, vượt trên cái cũ với óc phê
phán để phục vụ cho cái mới. Chẳng hạn phải hiểu vì sao trong chế độ cũ
(mà ta quyết đánh đổ) ta có thể ngang nhiên tranh đấu, tuyên bố hùng
dũng, thậm chí lãng mạn bay bổng, thỏa chí tang bồng chống lại giới cầm
quyền, còn trong chế độ mới (mà ta mơ ước) ta chỉ dám làm bằng 1 phần
trăm thời xưa thôi mà đã phải rụt rè? Chẳng hạn ngày trước dưới cái nhìn
bồng bột ta chỉ thấy cái gọi là “Mỹ Ngụy” là thấp hèn, tàn ác, đáng
khinh ghét, nay dưới cái nhìn dân chủ và toàn cầu ta lại mong sao bây
giờ được bằng cái mà ta đã quyết diệt [6], mong trở lại cơ hội cũ mà ta
đánh mất, để rồi từ đó tiếp tục đi lên thì dễ dàng hơn.
Chẳng hạn ta nhận ra sự “hào hùng” cũ thật là “bi tráng” (như nhà văn TDBC nhận thấy), nhưng “bi” không ở chỗ bị kẻ thù tàn sát, thất bại đau đớn như cái bi hùng của phong trào Nguyễn Thái Học, mà ngược đời, “bi” lại ở chỗ muốn thắng cuộc thì nhất thời đã thắng, nhưng nghĩ lại, thà đừng thắng thì hơn! “Bi” ở chỗ cái “tinh hoa phẩm chất”
của tuổi thanh niên (nhưng còn bồng bột, cảm tính, bị tuyên truyền),
tương tự như cái vốn quý giá mà Dương Thu Hương gọi là “một khối vàng
ròng”, nhưng đã bị lợi dụng, bị dùng nhầm, dùng phí phạm, đáng tiếc.
Song cái “bi” ở đây cũng không hề “bi lụy” nếu ta quyết hồi sinh cái “tinh hoa phẩm chất” của tuổi trẻ ấy, với sự bổ khuyết rất cần thiết bằng các tri thức hiện đại, trưởng thành, để dùng vào công cuộc hôm nay, như để bù đắp cho điều đáng tiếc cũ, thì sự hồi tưởng như thế thật là hồi tưởng vô cùng tích cực.
Nhà thơ Bùi Minh Quốc cũng vậy, nghĩ lại thời đã qua để thấy trách nhiệm của mình. “Cả tuổi xuân ta hiến dâng cuồng nhiệt, để đúc nên chính cỗ máy này”, cái cỗ máy của sự “đểu cáng lên ngôi”.
Hồi ức chuyện cũ để mà hối tiếc cho nhiệt huyết của mình không đem lại
kết quả mong muốn, và thấy trách nhiệm của mình trong hiện tại! Một khi
cùng hướng về phía trước và hành động cụ thể là nhất định gặp nhau.
(Không biết trong hàng ngũ của các anh có ai muốn ôn chuyện cũ để kể
công, để che dấu cái hèn hiện tại, để lập một cái gì đó chung chiêng hay
không thì tôi không rõ, tất nhiên không bàn).
- Hãy biết ơn những người tiên phong.
Nếu như trên mặt phẳng nằm ngang
ta hình dung đoàn người nối tiếp nhau như cây cầu bắc từ chế độ độc tài
toàn trị đến cuối cầu là chân trời Dân chủ-Độc lập-Phú cường, trong đó
những tư tưởng tiên phong luôn dẫn đầu đi trước, thì đừng quên một đường
dây thẳng đứng, người nọ đứng lên vai người kia, để đưa nhau từ đáy giếng lên bờ. Trên
cái “chồng người” thẳng đứng ấy những người tiên phong đứng ở dưới cùng
cho đồng đội được đứng lên vai. Những người tiên phong ấy sẽ lên bờ sau
cùng hoặc lúc khải hoàn có thể không còn họ nữa.
Về Độc lập dân tộc nếu không có
những anh hùng liệt nữ đã hy sinh liệu ngày nay ta có còn quốc gia không
để mà tranh đấu? Chúng ta đã đứng trên vai họ để có hôm nay. Về Dân
chủ-Tự do cũng vậy. Nếu không có những người dân chủ tiên phong như
Nguyễn Mạnh Tường, như Hữu Loan, như Nguyễn Hữu Đang, Hoàng Minh Chính,
Nguyễn Kiến Giang, Lê Hồng Hà, Cù Huy Hà Vũ, Dương Thu Hương, Hòa thượng
Thích Quảng Độ, cha Nguyễn Văn Lý, Điếu Cày Nguyễn Văn Hải, Tạ Phong
Tần, Trần Huỳnh Duy Thức… vân vân và vân vân… mà hầu hết họ đều bị tù
đày, và biết bao tiếng nói dân chủ từ bên ngoài hỗ trợ thì làm sao có
chút nền dân chủ cỏn con để có thể tồn tại những trang web dân chủ trong
nước như trang Bô-xít, trang Basam và các blogger? Rồi đến lượt, nếu
không có những trang web và blogger ấy làm chỗ tựa làm sao đoàn trí thức
16 vị có thể được đón tiếp để trao những kiến nghị và dự thảo Hiến pháp
quá mạnh dạn kia, cũng như cá nhân tôi lúc này có thể công khai công bố
những lời đóng góp thẳng thắn nhường này? Chúng ta đã được đứng
trên vai họ, những người dân chủ tiên phong chịu nạn tù đày để giành lấy
từng tý chút dân chủ cho ta tiếp tục. Hãy nhớ ơn họ!
Nói đến chuyện đứng trên vai
nhau, tôi lại thầm hỏi mình: nếu không có đồng đội lấy vai cho mình
đứng, lại không có một điểm tựa nào đó từ môi trường, dù là điểm tựa vô
tình hay vô tri thì một cá nhân đơn độc làm sao có thể vượt qua cái vai
của mình? Tự mình vượt qua chính mình mới thật là điều khó lắm thay! Làm
sao có thể tự thắng cái khối lượng ì ạch của bản thân với tất cả những
sức cản nặng nề đã ràng buộc mình vào cuộc đời này?
Đà Lạt ngày 24-2-2013
H.S.P.
———————————————————————————-
[1] “Quy luật” tương tự này tôi đọc thấy đã lâu, gần đây thấy nhà thơ Nguyễn Quốc Chánh và nhà báo Lê Diễn Đức nhắc tới. Tôi diễn đạt lại cho rõ hơn (HSP)
-Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ chủ tịch, Nhà xuất bản Văn học, Hànội (in lần thứ tám), 1975, trang 44.
- Hồ Chí Minh:Con đường dẫn tôi tới chủ nghĩa Lênin, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 10, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2000, trang 126.
- Lữ Phương:Từ Nguyễn Tất Thành đến Hồ Chí Minh, THƯ NHÀ xuất bản,Australia, 2002, trang 40.
[4] Từ vụ Bauxite nghĩ về vận nước (www.hasiphu.com/baivietmoi_40.html)
[6] Nguyên Ngọc (S: Tôi nghĩ giá như trong cuộc chiến vừa qua, miền Nam thắng, thì có lẽ sẽ tốt hơn …). Huy Đức: “bên (cần)được giải phóng hóa ra lại là Miền Bắc”.
